Người nước ngoài ngạc nhiên với mô hình ‘già cậy con’ ở Việt Nam

Người nước ngoài ngạc nhiên khi thấy nhiều người Việt không có quỹ chuẩn bị cho tuổi già mà thường trông cậy vào con cái, coi đó là “gói bảo hiểm hưu trí” .

Raymond Kuschert, 58 tuổi, doanh nhân người Australia đã làm việc ở TP HCM 13 năm. Điều khiến ông ấn tượng nhất là văn hóa gia đình của người Việt vẫn giữ được nhiều truyền thống, đặc biệt là mô hình “tam đại đồng đường” (ba thế hệ cùng chung sống).

Một lần đến thăm nhà đồng nghiệp cũ, ông ngạc nhiên khi thấy cha mẹ người này mới từ quê lên thành phố sống cùng con cháu sau khi nghỉ hưu. Ba thế hệ cùng sinh hoạt trong một không gian hẹp, nhưng Raymond thấy gia đình coi đây là việc hiển nhiên, không phải sự hy sinh. “Tôi nhận ra, người người Việt chăm sóc cha mẹ khi về già là việc con cái phải làm”, ông nói.

Từ đó, Raymond hiểu hơn những cảnh thường gặp tại Việt Nam như mỗi chiều ông bà đứng trước cổng trường đón cháu thay bố mẹ. Về nhà, họ nấu ăn, dọn dẹp. Theo ông, nghỉ hưu tại Việt Nam không có nghĩa là rời khỏi guồng quay, người lớn tuổi chỉ chuyển sang vai trò khác.

Cách sống này khác biệt với Australia, nơi cha mẹ ít kỳ vọng con cái hỗ trợ. Nền tảng của sự độc lập này là quỹ hưu trí bắt buộc do chủ sử dụng lao động đóng, giúp người dân tích lũy cho tuổi già ngay từ khi bắt đầu đi làm.

“Điều đó có nghĩa phần lớn người Australia bắt đầu tích lũy cho tuổi già ngay khi đi làm”, Raymond nói. Khoản tiền được tích lũy trong suốt quá trình làm việc và thường được chi trả định kỳ sau khi nghỉ hưu. Người lao động có thể tiếp cận quỹ từ tuổi 60 nếu đáp ứng đủ điều kiện.

Tuy nhiên, hệ thống này không bảo đảm tất cả người Australia đều có tuổi già an toàn. Theo Raymond, nhiều người chỉ bắt đầu chuẩn bị khi đã ngoài 50. Người làm việc tự do, thu nhập thấp, gián đoạn sự nghiệp, ly hôn hoặc mắc bệnh có nguy cơ không tích lũy đủ.

Chàng rể Tây Ryan Thompson, 30 tuổi, người Anh ở phường An Khánh, TP HCM cũng có cảm nhận giống Raymond. Anh ví con cái như “gói an sinh tuổi già” của cha mẹ Việt khi thấy vợ luôn dành một phần thu nhập để dự trù chăm sóc ông bà.

Bố mẹ vợ Ryan từng là lao động tự do. Thời trẻ họ đã dồn hết tiền bạc nuôi con ăn học nên hiện không có lương hưu hay khoản tiết kiệm lớn. Dù cha mẹ không yêu cầu chu cấp, vợ anh vẫn mặc định phụng dưỡng là trách nhiệm.

Điều đó khác với gia đình Ryan ở Anh. Bốn năm trước, mẹ anh mắc bệnh tim và phải nghỉ việc ở tuổi 54. Bà trang trải cuộc sống bằng nguồn tài chính đã chuẩn bị, cùng sự hỗ trợ của hệ thống y tế. Ba người con đều ở xa, chỉ gọi điện thoại hỏi thăm.

Ryan không kết luận cách sống của người Anh hay người Việt tốt hơn. Theo anh, cha mẹ hai bên chỉ dựa vào những nguồn lực khác nhau. Bố mẹ anh có tiền tích lũy và chính sách hỗ trợ, còn bố mẹ vợ từng dành phần lớn nguồn lực cho con nên khi về già, gia đình trở thành điểm tựa chính.

Góc nhìn của hai người nước ngoài phản ánh đúng thực tế nghiên cứu. Theo nghiên cứu về Già hóa và Sức khỏe tại Việt Nam của Viện Dân số, Sức khỏe và Phát triển (PHAD) trên nhóm người từ 60 tuổi, khoảng 39% nhận tiền từ con cái, trong khi chỉ gần 24% có lương hưu. Ở nhóm từ 80 tuổi, hai tỷ lệ này lần lượt là 47,8% và 18,3%.

Con cái cũng đảm nhận phần lớn việc chăm sóc. Nghiên cứu do nhóm giáo sư Giang Thanh Long, Đại học Kinh tế Quốc dân, công bố năm 2023 cho thấy trong số người cao tuổi cần hỗ trợ sinh hoạt, 43,1% được con gái chăm sóc, 37% nhận hỗ trợ từ con trai và 34,7% từ con dâu. Chỉ 1,9% sử dụng người chăm sóc thuê ngoài.

Vai trò của gia đình càng lớn khi mạng lưới an sinh chưa bao phủ rộng. Thống kê năm 2024 của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội cho thấy, trong 16,1 triệu người cao tuổi, chỉ hơn 5,4 triệu người có lương hưu hoặc trợ cấp. Hơn 7 triệu người vẫn trực tiếp lao động, sản xuất hoặc kinh doanh.

Nhiều năm nghiên cứu về già hóa dân số, lao động lớn tuổi, hưu trí và phúc lợi, PGS Catherine Earl của Đại học RMIT Việt Nam, vấn đề chuẩn bị cho tuổi hưu, tuổi già ở Việt Nam chưa được quan tâm đúng mức. Điều kiện kinh tế có thể lý giải một phần nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Việt Nam đã được Ngân hàng Thế giới xếp vào nhóm nền kinh tế có thu nhập trung bình cao từ tháng 7/2026.

Theo chuyên gia, các giá trị văn hóa tác động mạnh đến cách người Việt nhìn nhận tuổi hưu. Nhiều gia đình mặc nhiên xem con cái là chỗ dựa khi cha mẹ không còn làm việc. Cùng với đó, định kiến tuổi tác khiến vai trò và đóng góp của người cao tuổi chưa được đánh giá đầy đủ.

PGS Earl cảnh báo việc mặc định con cháu có thể đáp ứng mọi nhu cầu của người lớn tuổi ngày càng khó duy trì. Các gia đình hiện nay ít con hơn, người trẻ sống xa quê và chịu áp lực về việc làm, nhà ở, tài chính.

Vai trò của phụ nữ cũng đã thay đổi. Trước đây, các gia đình thường đông người, nhiều phụ nữ cùng chia sẻ việc nhà, chăm trẻ và người già. Hiện tỷ lệ phụ nữ Việt Nam tham gia thị trường lao động ở mức cao, nên không thể tiếp tục mặc định họ vừa đi làm, vừa gánh phần lớn trách nhiệm chăm sóc hai thế hệ.

Để giảm áp lực cho gia đình, Việt Nam cần phát triển thêm dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, trung tâm sinh hoạt ban ngày liên thế hệ và đội ngũ chăm sóc cá nhân có trả phí. Hệ thống lương hưu, trợ cấp và phúc lợi cũng cần được điều chỉnh theo nhu cầu của dân số già.

“Chuẩn bị cho tuổi già không thể chỉ là việc của cha mẹ hoặc con cái, mà cần được chia sẻ giữa cá nhân, gia đình và hệ thống an sinh xã hội”, chuyên gia nhận định.

Với vợ chồng Ryan, đó là câu chuyện dành cho thế hệ sau bởi hiện tại họ đang phải chuẩn bị cho cả hai thế hệ, vừa tích lũy cho tuổi già của mình, vừa dự tính việc hỗ trợ bố mẹ vợ.

“Ngoài tiền bạc, chúng tôi còn phải trả lời câu hỏi ai sẽ trực tiếp chăm sóc ông bà sau này”, chàng rể người Anh nói.

FAQ Những Câu Hỏi Thường Gặp

1. Vì sao nhiều người Việt vẫn dựa vào con cái khi về già?

Một nguyên nhân là văn hóa gia đình Việt Nam coi việc con cái chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ khi về già là trách nhiệm. Bên cạnh đó, một bộ phận người cao tuổi không có lương hưu hoặc khoản tiết kiệm đủ lớn nên gia đình trở thành nguồn hỗ trợ quan trọng.

2. Người cao tuổi ở Việt Nam hiện có những nguồn tài chính nào khi về già?

Theo nghiên cứu được đề cập trong bài, khoảng 39% người từ 60 tuổi nhận tiền từ con cái, trong khi gần 24% có lương hưu. Ở nhóm từ 80 tuổi, tỷ lệ nhận tiền từ con cái là 47,8%, còn tỷ lệ có lương hưu là 18,3%.

3. Con cái đang đóng vai trò như thế nào trong việc chăm sóc người cao tuổi?

Con cái hiện vẫn là lực lượng chăm sóc chính đối với nhiều người cao tuổi cần hỗ trợ sinh hoạt. Nghiên cứu năm 2023 được đề cập cho thấy 43,1% nhận hỗ trợ từ con gái, 37% từ con trai và 34,7% từ con dâu. Chỉ 1,9% sử dụng người chăm sóc thuê ngoài.

4. Vì sao việc dựa vào con cái khi về già có thể gặp nhiều khó khăn trong tương lai?

Các gia đình hiện nay có xu hướng ít con hơn, người trẻ có thể sống và làm việc xa quê, đồng thời chịu áp lực về việc làm, nhà ở và tài chính. Vì vậy, việc mặc định con cái có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu chăm sóc và tài chính của cha mẹ khi về già có thể ngày càng khó duy trì.

5. Người Việt có đang chuẩn bị tài chính đầy đủ cho tuổi già hay không?

Nội dung bài cho thấy việc chuẩn bị tài chính cho tuổi già vẫn chưa được quan tâm đúng mức ở một bộ phận người dân. Nhiều người từng dành phần lớn nguồn lực để nuôi con ăn học nên khi về già không có lương hưu hoặc khoản tiết kiệm lớn.

6. Hệ thống lương hưu có vai trò gì trong việc giảm sự phụ thuộc vào con cái?

Lương hưu có thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người cao tuổi, qua đó giúp họ chủ động hơn về tài chính và giảm mức độ phụ thuộc vào gia đình. Tuy nhiên, mức độ bao phủ lương hưu tại Việt Nam vẫn còn hạn chế theo các số liệu được nêu trong bài.

7. Vì sao phụ nữ ngày càng khó đảm nhận phần lớn việc chăm sóc người già?

Tỷ lệ phụ nữ tham gia thị trường lao động ở mức cao khiến họ đồng thời phải đảm nhận công việc bên ngoài và các trách nhiệm chăm sóc trong gia đình. Do đó, việc mặc định phụ nữ vừa đi làm vừa chăm sóc trẻ em và người cao tuổi có thể tạo ra áp lực lớn.

8. Việt Nam cần làm gì để giảm áp lực chăm sóc người cao tuổi cho gia đình?

Theo các chuyên gia được dẫn trong bài, Việt Nam cần phát triển thêm dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, trung tâm sinh hoạt ban ngày liên thế hệ và đội ngũ chăm sóc cá nhân có trả phí. Đồng thời, hệ thống lương hưu, trợ cấp và phúc lợi cần được điều chỉnh phù hợp với quá trình già hóa dân số.

9. Người trẻ nên chuẩn bị gì cho tuổi già?

Bài viết nhấn mạnh việc chuẩn bị cho tuổi già không nên chỉ dựa vào con cái. Cá nhân và gia đình cần quan tâm đến khả năng tích lũy tài chính, nguồn thu nhập khi nghỉ hưu và kế hoạch chăm sóc dài hạn, đồng thời cần có sự hỗ trợ từ hệ thống an sinh xã hội.

10. Chuẩn bị cho tuổi già có phải chỉ là trách nhiệm của con cái không?

Theo nhận định của chuyên gia trong bài, chuẩn bị cho tuổi già không thể chỉ là trách nhiệm của cha mẹ hoặc con cái mà cần được chia sẻ giữa cá nhân, gia đình và hệ thống an sinh xã hội.

Nguồn: vnexpress.net